Ev Kompostlaması: Pratik Yöntemler

Kısa cevap: Ev kompostu yapma işi, mutfak atıklarınızı (yeşil malzeme) ile kuru yaprak, karton, talaş gibi karbon kaynaklarını (kahverengi malzeme) kabaca 1 hacim yeşile 2-3 hacim kahverengi oranında katmanlamak, yığını nemli tutmak ve ayda birkaç kez havalandırmaktan ibarettir. Balkonda 40-60 litrelik kapalı bir kova, bahçede ise 1 metreküplük açık bir yığın yeterli. Doğru kurulmuş bir yığın 3-6 ayda, hızlandırılmış bir yığın 6-8 haftada koyu kahverengi, orman toprağı kokan bir malzemeye dönüşür.

Kompost aslında ne yapıyor?

Kompostlama, bakteri ve mantarların organik maddeyi parçalayıp humusa çevirmesi. Bu mikroorganizmaların dört şeye ihtiyacı var: karbon (enerji), azot (protein), oksijen ve su. Yığınınız kokuyorsa, ısınmıyorsa ya da aylardır olduğu gibi duruyorsa, bu dördünden biri eksik ya da fazla demektir. Kompostlamayı bir tarif değil, bu dört değişkenin dengesi olarak düşünmek sorun çözmeyi kolaylaştırır.

Hangi malzeme yeşil, hangisi kahverengi?

Kafa karışıklığının çoğu buradan çıkıyor. "Yeşil" renkle değil, azot oranıyla ilgili.

Kahve telvesi rengi kahverengi olmasına rağmen azot bakımından zengindir, yani yeşil sayılır. Yumurta kabuğu ise ikisinden de değil; kalsiyum katkısı yapar, toz haline getirilirse daha hızlı çözünür.

Kesinlikle atmamanız gerekenler

• Et, balık, kemik, süt ürünleri, yağlı yemek artıkları — kemirgen çeker ve kokar.
• Evcil hayvan dışkısı (kedi-köpek) — patojen riski.
• Hastalıklı bitki artıkları — ev tipi yığın, mantar sporlarını öldürecek sıcaklığa çıkmayabilir. Bahçe hastalıkları ve zararlılarıyla uğraşan biri için bu, sorunu ertesi sezona taşımanın en kolay yolu.
• Tohuma kaçmış yabani otlar — aynı gerekçe.
• Kaplanmış/parlak kağıtlar, boyalı tahta, çuval bezi olmayan çay poşetleri.

Nerede ve neyde kompostlamalı?

Bahçeniz varsa en ucuz çözüm, ahşap paletlerden üç tarafı kapalı bir çerçeve. Toprakla temas etmesi iyidir; solucanlar ve mikroorganizmalar kendiliğinden gelir. Yığının en az 1x1x1 metre olması içerinin ısınmasını sağlar; daha küçük yığınlar ısıyı tutamaz, daha yavaş çalışır ama yine de çürür.

Balkondaysanız kapalı bir kompost kovası ya da solucan kompostu (vermikompost) mantıklı. Kapaklı 40-60 litrelik plastik bir bidonun yan ve alt yüzeyine matkapla delikler açıp altına damlama tepsisi koymak yeterli. Balkon bahçesinde saksı düzeni kurarken kompost kovasına da gölge, serin bir köşe ayırın; doğrudan yaz güneşi içerideki nemi uçurur.

Kurulum: adım adım

1. Taban katmanı: 10-15 cm kalınlığında ince dal, saman veya karton — hava dolaşımı için.
2. Katmanlama: Bir avuç yeşil, iki-üç avuç kahverengi. Mutfak atığını her eklediğinizde üzerini kuru malzemeyle örtün; sinek ve koku sorununun %90'ı burada çözülür.
3. Nem: Sıkılmış sünger kıvamı. Avucunuza aldığınızda topaklanmalı ama su damlamamalı.
4. Havalandırma: Haftada bir ya da iki haftada bir bahçe çatalıyla altüst edin. Hızlı sonuç istiyorsanız sıklaştırın.
5. Parça boyutu: Ne kadar küçük doğrarsanız o kadar hızlı çürür. Kabakları, karpuz kabuklarını bıçakla bölün.

Sorun giderme

Kokuyor, çürük yumurta gibi

Fazla yeşil ve fazla nem var; oksijen bitmiş. Bol kahverengi ekleyip iyice karıştırın, gerekirse kuru karton parçalarıyla nemi çekin.

Amonyak kokusu var

Azot fazlası. Yine kahverengi ekleyin; özellikle çim kırpıntısını tek başına kalın katman halinde atmayın.

Hiçbir şey olmuyor, malzeme olduğu gibi duruyor

Genelde kuruluk ya da azot eksikliği. Sulayın, kahve telvesi veya taze bitki artığı katın, karıştırın. Yığın çok küçükse hacmi büyütmek de işe yarar.

Meyve sinekleri

Mutfak atığı yüzeyde kalmış. Her eklemede 5 cm kuru malzemeyle örtün ya da atığı yığının ortasına gömün.

Kompost ne zaman hazır?

Hazır kompost koyu kahverengi-siyah, ufalanabilir ve ıslak orman toprağı kokar. İçinde ne attığınızı tanıyamıyorsanız iyi işaret. Hacim başlangıcın yaklaşık üçte birine düşer. Emin değilseniz bir avuç komposta birkaç tere tohumu ekin; normal çimlenirse olgunlaşmış, çimlenmez veya sararırsa biraz daha dinlendirin.

Bahçede nasıl kullanılır?

• Toprak düzenleyici: Ekim öncesi yatağın üstüne 3-5 cm serip üst 10-15 cm'e karıştırın. Bahçe toprağının yapısını ve su tutma kapasitesini en çok bu iyileştirir.
• Malç: Domates, biber gibi ağır beslenen bitkilerin dibine sezon ortasında 2 cm serin; sulamada besin yavaş yavaş iner.
• Saksı harcı: Tek başına kullanmayın, sıkışır. 1 kısım kompost + 2 kısım harç + bir miktar perlit iyi bir oran.